Ghê hết cả răng

Đây là một phần trong quyển “The man who mistook his wife for a hat” của Oliver Sacks mà tôi đã dịch từ cách đây rất lâu. Chắc là không xuất bản vì sợ ế. Đứa nào mang bản gốc ra đối chiếu thì lượn trước cho nhanh vì tôi không có kiến thức về thần kinh học, lọ mọ mãi mới dịch được theo những gì mà mình hiểu, cho nên cứ coi như đây là thảm họa về dịch thuật cũng được :))

__________________________________________________

19

Kẻ sát nhân

 

Donald giết người đàn bà của mình khi đang chịu ảnh hưởng của PCP (Phencyclidine). Hắn ta đã, hay có vẻ như đã, không nhớ tí gì về việc này – và cả phương pháp thôi miên lẫn sodium amytal cũng không thể giải phóng được bất kỳ ký ức nào. Vì vậy, người ta đã kết luận khi hắn ra hầu tòa rằng không có sự hiện diện của một ký ức, mà là một chứng quên có hệ thống – cái dạng thoáng mất trí nhớ được miêu tả rất rõ với PCP.

Những chi tiết, được kê khai trong bản kiểm tra tòa án, là rất rùng rợn khủng khiếp, và không thể được công bố trong phiên tòa mở. Chúng được thảo luận trong máy quay camera – giấu không cho công chúng lẫn bản thân Donald nhìn thấy. So sánh đã được thực hiện với những hành động bạo lực thỉnh thoảng được thực hiện trong những cơn động kinh thùy thái dương hay động kinh tâm thần động cơ. Không có ký ức nào về những hành động như thế cả, và có thể là không có cái ý định bạo lực – những người phạm phải chúng được xem là chịu trách nhiệm hay có tội, nhưng tuy nhiên cũng được đưa ra tòa xử vì sự an toàn của họ và của những người khác. Đây là điều đã xảy ra cho gã Donald bất hạnh.

Hắn dành bốn năm ở trong một bệnh biện tâm thần vì chứng điên dẫn đến phạm tội – mặc cho những nghi ngờ là hắn thì phạm tội hay bị điên. Hắn có vẻ như chấp nhận việc mình bị giam với một sự thanh thản nhất định – cái ý nghĩa của hình phạt có lẽ là được chào đón, và có một, không nghi ngờ gì là hắn đã cảm thấy như thế, một sự bảo đảm an ninh trong sự cô lập. ‘Tôi không phù hợp cho xã hội,’ hắn nói, một cách thê lương, khi được hỏi.

Sự đảm bảo khỏi sự mất kiểm soát nguy hiểm, bất thình lình – sự đảm bảo, và một dạng thanh thản nữa. Hắn đã luôn quan tâm đến cây cối, và cái sự quan tâm này, quá mang tính xây dựng đi, và quá xa với cái vùng nguy hiểm của mối quan hệ và hành động của con người, đã rất được khuyến khích trong cái nhà tù-bệnh viện mà giờ đây hắn sống. Hắn tiếp quản những miếng đất lổn nhổn, không ai chăm sóc của nó và tạo ra những vườn hoa, vườn rau, đủ mọi loại vườn. Có vẻ như hắn đã đạt được một dạng trạng thái cân bằng khổ hạnh, mà trong đó những mối quan hệ, những đam mê của con người, trước đây vô cùng cám dỗ, đã được thay thế bằng một sự bình lặng kỳ lạ. Có vài người xem hắn là bị mắc chứng loạn tinh thần, vài người thì cho là hắn không điên: mọi người đều cảm thấy rằng hắn đã đạt được một trạng thái chắc chắn nào đó. Trong năm thứ năm của hắn ở đây hắn bắt đầu được tha vì đã cam kết, được cho phép rời khỏi bệnh viện vào những dịp cuối tuần có giấy phép. Hắn đã là một người đi xe đạp đầy khao khát, và giờ đây hắn lại mua một chiếc xe đạp. Và chính điều này đã dẫn đến hành động thứ hai của cái lịch sử kỳ lạ của hắn.

Hắn đang đạp xe, nhanh, như hắn thích thế, dọc xuống một ngọn đồi dốc thì một chiếc xe hơi trờ tới, được lái rất tồi, đột nhiên lù lù xuất hiện ở một khúc cua cùi chỏ. Chuyển hướng để tránh một cú đâm, hắn mất tay lái, và lao người, đầu xuống trước, xuống mặt đường.

Hắn bị một chấn thương đầu tồi tệ – một khối tụ máu dưới màng cứng hai bên nghiêm trọng, cái lập tức trút ra và rút máu đọng ra bằng phương pháp phẫu thuật – và bị dập nặng cả hai bên thùy thái dương. Hắn nằm hôn mê, bán thân bất toại, trong suốt gần hai tuần, và rồi sau đó, một cách không hề mong đợi, hắn bắt đầu hồi phục. Và giờ đây, vào lúc này, những cơn ‘ác mộng’ bắt đầu.

Cái sự quay trở lại, sự bắt đầu lại, của ý thức thật là không ngọt ngào chút nào – nó bị vây quanh bởi một sự lo âu và rối loạn đáng ghê rợn, mà trong đó cái gã Donald nửa tỉnh nửa mơ có vẻ như đang phải vật lộn một cách vô cùng dữ dội, và cứ gào lên: ‘Ôi Chúa tôi!’ và ‘Không!’ Khi ý thức trở nên rõ ràng hơn, thì ký ức, một ký ức trọn vẹn, một ký ức giờ đây thật khủng khiếp, đã đồng hành với nó. Có những vấn đề thần kinh nghiêm trọng – sự yếu và tê cứng phần bên trái, những cơn động kinh, và những sự thiếu hụt nghiêm trọng ở thùy trán – và cùng với những điều này, với cái cuối cùng trong số này, một cái gì đó hoàn toàn mới xuất hiện. Vụ giết người, cái hành động đó, trước đây đã bị thất lạc trong ký ức, giờ đây đứng trước mặt hắn với một mức độ chi tiết vô cùng sống động, gần như là ảo giác. Sự hồi tưởng không thể kiểm soát được dâng trào lên và lấn át hắn hoàn toàn – hắn cứ ‘thấy’ vụ giết người suốt, diễn lại nó; hết lần này đến lần khác. Liệu đây có phải là một cơn ác mộng, một sự khùng điên, hay giờ đây ở đó đã có sự ‘siêu nhớ’ – một bước đột phát của những ký ức thực sự, trung thực, được nâng cao lên một cách đáng sợ?

Hắn được hỏi vô cùng chi tiết, với sự cẩn trọng nhất để tránh bất cứ lời gợi ý hay đề nghị nào – và rất nhanh sau đó nó trở nên rõ ràng là điều mà giờ đây hắn cho thấy là một sự ‘hồi tưởng’ thực sự, nếu không thể kiểm soát được. Giờ đây hắn đã biết được những chi tiết nhỏ nhặt nhất của vụ giết người: tất cả những chi tiết được bộc lộ ra bởi bộ phận kiểm soát của tòa án, nhưng chưa bao giờ được bộc lộ ra trong phiên tòa mở – hay với hắn.

Tất cả những thứ đã, hay có vẻ như đã, mất đi hay bị lãng quên khi trước – thậm chí khi đứng trước phép thôi miên hay tiêm amytal – giờ đây đã phục hồi và có thể phục hồi lại được. Hắn đã hai lần thử tự kết liễu cuộc sống của mình trong khu vực phẫu thuật thần kinh và phải được tiêm thuốc mê liều cực mạnh và giam cầm ép buộc.

Điều gì đã xảy ra với Donald – điều gì đã xảy ra với Donald lúc đó vậy? Rằng đây là một sự bùng nổ đột ngột của hình ảnh tưởng tượng tâm thần bị loại trừ bởi tính chất trung thực của sự hồi tưởng cho thấy – và thậm chí nếu nó hoàn toàn là tưởng tượng tâm thần, thì tại sao bây giờ nó lại xảy ra, một cách hết sức đột ngột, chưa từng thấy, với chấn thương đầu của hắn? Có một sự nạp lại về tâm thần, hay gần tâm thần, với ký ức – chúng, theo lối nói của bệnh tâm thần, bị ‘đầu tư cảm xúc’ một cách sâu sắc hay quá đáng – quá nhiều cho nên đã dẫn dắt Donald đến những suy nghĩ không dứt về việc tự tử. Nhưng cái gì sẽ là một nguồn nghị lực tinh thần bình thường cho một ký ức như thế – sự xuất hiện bất ngờ, từ một chứng mất trí nhớ hoàn toàn, không phải của một sự đấu tranh hay tội lỗi thuộc phức cảm Oedip, mà là một vụ giết người thực sự?

Liệu có thể nào với việc thùy trán không còn nguyên vẹn nữa thì một điều kiện quyết định chủ yếu cho sự kiềm chế cũng đã bị mất đi – và rằng cái mà giờ đây chúng ta thấy là một sự ‘giải phóng’ đột ngột, bùng nổ và cụ thể? Không ai trong số chúng tôi từng nghe nói hay đọc được bất cứ cái gì giống với điều này, mặc dù tất cả chúng tôi đều rất quen thuộc với sự giải ức chế nói chung được thấy trong những triệu chứng của thùy trán – sự  bốc đồng, tính khôi hài, tính ba hoa, tính tục tĩu dâm ô, sự bày tỏ của một xung động bản năng không bị kiềm chế, lãnh đạm, tầm thường.  Nhưng đây không phải là tính cách mà giờ đây Donald cho thấy. Hắn ta không bốc đồng, ẩu bừa, không đúng mực, tí nào. Tính cách, sự phán xét và tính chất nói chung của hắn là hoàn toàn được bảo tồn – chỉ đặc biệt riêng có những ký ức và cảm xúc về vụ giết người là giờ đây bùng nổ ra một cách không thể kiểm soát được, ám ảnh và tra tấn hắn.

Liệu có một sự kích thích cụ thể hay một yếu tố động kinh nào liên quan không? Ở đây những nghiên cứu EEG đặc biệt thú vị, bởi vì nó rõ ràng là, dùng những điện cực đặc biệt (mũi hầu), rằng bên cạnh những cơn động kinh lớn thỉnh thoảng xảy ra của hắn thì còn có một cơn động kinh không ngớt sôi sục, một cơn động kinh sâu sắc, ở cả hai bên thùy thái dương, đang lan rộng xuống (người ta có thể ngờ ngợ, nhưng nó sẽ cần có những điện cực được trồng vào để khẳng định) vào móc hồi hải mã, những cấu trúc rìa – vòng cảm xúc nằm sâu trong các thùy thái dương. Penfield và Perot ( Bộ não, 1963, trang 596-697) đã báo cáo hiện tượng ‘hồi tưởng’ hồi quy, hay ‘những ảo giác do kinh nghiệm’, nơi một số bệnh nhân bị động kinh thùy thái dương. Nhưng hầu hết những trải nghiệm hay hồi tưởng mà Penfield đã mô tả đều thuộc một dạng hơi bị động – nghe thấy nhạc, nhìn thấy những khung cảnh, có thể là hiện diện ở đó, nhưng hiện diện như một khán giả, chứ không phải như một diễn viên[1]. Không ai trong số chúng tôi đã từng nghe nói về một sự trải nghiệm lại như vậy nơi bệnh nhân, hay nói đúng hơn là diễn lại, một việc làm – nhưng rõ ràng đây là điều đang xảy ra với Donald khi ấy. Chưa từng có một quyết định rõ ràng nào được đưa ra.

Nó chỉ còn lại để kể nốt phần còn lại của câu chuyện. Tuổi trẻ, vận may, thời gian, sự chữa lành tự nhiên, chức năng trội hơn tiền chấn thương, được giúp đỡ bởi một phương pháp trị liệu theo lối của Luria cho sự ‘thay thế’ thùy trán đã cho phép Donald, qua năm tháng, thực hiện được một sự hồi phục vô cùng đáng kể. Những chức năng thùy trán của hắn giờ đây đã gần như bình thường. Việc sử dụng thuốc trị chống co giật, chỉ mới xuất hiện trong quãng vài năm trở lại đây, đã cho phép một sự kiểm soát hiệu quả cái thùy thái dương sôi sục của hắn – và lại ở đây, gần như chắc chắn, thì sự hồi phục tự nhiên cũng đóng một vai trò. Cuối cùng, với phương pháp trị liệu tâm lý nhạy cảm và đầy hỗ trợ, thì cái hành động bạo lực trừng phạt của cái siêu ngã tự buộc tội mình của Donald đã được giảm bớt, và những mức bản ngã nhẹ nhàng hơn giờ đây đã xuất hiện. Nhưng cái điều cuối cùng, điều quan trọng nhất, là đây: rằng giờ đây Donald đã quay lại với công việc làm vườn. ‘Tôi cảm thấy bình yên khi làm vườn,’ hắn ta nói với tôi. ‘Không có những xung đột trỗi dậy. Cây cối không có cái tôi. Chúng không thể làm tổn thương cảm xúc của anh.’ Cái phương pháp trị liệu cuối cùng, như Freud đã nói, là công việc và tình yêu.

Donald vẫn chưa quên, hay kềm nén lại được, bất cứ cái gì thuộc về vụ giết người – nếu quả thực ban đầu sự kềm nén là có tác dụng – nhưng hắn không còn bị ám ảnh bởi nó nữa: một sự cân bằng về sinh lý và đạo đức đã được thiết lập.

Nhưng còn cái tình trạng của sự mất mát đầu tiên, rồi hồi phục lại, ký ức thì sao? Tại sao lại là chứng quên – và cái sự quay trở lại đầy bùng nổ như vậy? Tại sao lại có một sự ngừng hoạt động hoàn toàn của đầu óc và rồi sau đó lại là những cảnh hồi tưởng khủng khiếp như vậy? Điều gì đã thực sự xảy ra trong cái vở bi kịch kỳ lạ, nửa mang tính thần kinh này? Tất cả những câu hỏi này vẫn còn là một bí ẩn cho đến tận ngày nay.


[1] Ấy vậy mà điều này không phải lúc nào cũng vậy. Trong một trường hợp đặc biệt đáng sợ, đáng buồn, được báo cáo lại bởi Penfield, thì người bệnh nhân, một bé gái mười hai tuổi, tự mình có vẻ như nhìn thấy, trong từng cơn động kinh, đang chạy trốn một cách điên cuồng khỏi một gã giết người đang đuổi theo cô bé với một một túi rắn quằn quại. Cái ‘ảo giác kinh nghiệm’ này là một sự chơi lại chính xác của một sự cố khủng khiếp có thực, đã xảy ra năm năm trước đó.

 

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s