Phong ba bão táp không bằng Startup Việt Nam

Chúng ta đang sống trong một thế giới mà khi bạn vỗ ngực tự xưng mình làm startup, là entrepreneur, là khởi nghiệp, thì cũng đồng nghĩa với việc bạn tài giỏi, dũng cảm, có tầm nhìn, vân vân và mi vân.

Gần đây bỗng dưng có nhiều bạn hỏi tôi về kinh nghiệm làm startup, mà cụ thể hơn là tech startup. Tôi thấy vừa vui lại vừa bối rối. Trong trường hợp bạn chưa biết, tôi chỉ là một người vẽ và vô cùng low-tech. Anh em Nhộng vẫn hay trêu tôi những câu kiểu “Ớ thằng Khương biết xài smartphone chúng mày ạ”. Hỏi tôi về tech startup thì có lẽ bạn nên hỏi con thạch sùng trên trần nhà hay đối thoại với đầu gối, lắm khi thu thập được nhiều thứ vi diệu hơn.

Trong bài viết này, tôi muốn chia sẻ một số suy nghĩ hết sức cá nhân về cái mà các bạn vẫn hay gọi là startup. Vì là quan điểm cá nhân nên chắc chắn sẽ khó nghe với nhiều người. Nếu thế, tôi xin lỗi, nhưng tôi chỉ nói từ những kinh nghiệm của mình. Tôi cũng chả phải là “tấm gương” để các bạn soi lông chân của mình, tôi vẫn đang vô cùng vật vã với đứa con mình đẻ ra, cho nên nghe hay không nghe những ý kiến của tôi, tất cả đều tuỳ thuộc vào sự xem xét của bạn.

Một điều tưởng chừng như cơ bản nhưng có rất nhiều bạn vẫn quên: nếu muốn làm startup, trước hết hãy tìm một chỗ ngứa, và gãi, gãi thật mạnh, thật sướng, kỳ hết ngứa thì thôi. Sẽ thật tào lao nếu bạn vỗ ngực tuyên bố “Tôi muốn tạo một thứ đánh bật Facebook khỏi Việt Nam”, “Tôi muốn có một search engine thay thế Google”, “Tôi muốn có một trang thương mại điện tử cho Amazon hửi bụi”. Này bạn, bạn đang đùa với tôi đấy ư? Những câu chuyện về startup mà các bạn thấy trên các trang tin công nghệ, khởi nghiệp này nọ là một bức tranh đèm đẹp nhưng không gì xa rời thực tế hơn chúng. Hãy tỉnh dậy và tìm chỗ ngứa của chính mình đi! Sau đó, hãy nghĩ cách gãi chỗ ngứa ấy, trước hết cho mình, và sau đó là cho người khác. Nếu người ta không ngứa, thì bạn gãi làm đếch gì? Điên à?

– Đ*o ai quan tâm đến việc bạn là ai trừ khi họ đã dùng thử cái mà bạn tạo ra. Và ngay cả khi họ đã dùng rồi thì cũng đ*o có gì chắc là họ quan tâm. Nếu bạn bắt đầu với tư tưởng sẽ trở thành “cái tốt thứ nhì”, thì tôi nghĩ bạn khỏi làm cái gì hết cho mất thời gian. Hãy đặt mục tiêu trở thành cái tốt nhất, hoặc thậm chí cái tệ nhất, chứ đừng bao giờ lập lờ ở giữa. Ít ra như thế người ta sẽ nhắc đến bạn.

– Tiền là tất cả? Xin lỗi bạn, càng nhiều tiền bạn sẽ càng loay hoay mà thôi. Não bạn sẽ ỷ lại vào tiền để giải quyết những vấn đề mà tiền không bao giờ giải quyết được. Và nếu bạn đang dùng tiền của quỹ đầu tư, của mạnh thường quân, hay của gia đình, thì lại càng nguy hiểm hơn nữa. Không gì giết chết một tổ chức mới thành lập nhanh hơn một nhà sáng lập tham lam.

– Tiền chả là gì cả? Xin lỗi bạn. Hoặc là bạn hâm hoặc là bạn rất hâm. Làm founder của startup tức là bạn sẽ làm việc không lương trong một thời gian rất dài, và nguy cơ trắng tay là 99%. Nếu không có tiền thì bạn cạp đất để sống chăng? Hay hít không khí cho no?

Phần lớn những bạn làm startup tôi có dịp nói chuyện đều rất mông lung. Muốn bán cơm sườn thì phải có cơm và có sườn. Lúc bạn mới bắt đầu, ai thèm quan tâm đến cái logo của tiệm cơm sườn nhà bạn đẹp hay xấu? Họ chỉ quan tâm đến cơm và sườn có ngon hay không thôi. Chẳng hạn như Cơm tấm Bụi, logo dùng font VNI-Thuphap, nhưng món cơm sườn nướng muối ớt ở đây là vô đối. Dùng VNI-Thuphap chứ có dùng Comic Sans tôi vẫn sẽ ăn cơm tấm Bụi hàng ngày.

– Đã làm startup thì phải làm tech startup? Sách nào bảo bạn thế? Nếu thích cắm hoa, hãy mở cửa hàng hoa. Nếu thích chế tạo đồ chơi, hãy chế tạo đồ chơi. Nếu thích làm phim, hãy làm một bộ phim độc lập tuyệt vời. Vì sao bạn làm startup? Để bán công ty và trở nên giàu có ư? Nếu bạn nghĩ thế, xin bạn đừng đọc tiếp. Chúng ta không cùng hệ tư tưởng. Nếu được lựa chọn, tôi sẽ làm cái tôi đang làm với Nhộng đến hết đời và sẽ không đổi thương hiệu của mình dù để đút túi tất cả tiền bạc trên thế gian này. Tôi bắt đầu Nhộng vì tôi yêu nó, vì dù có được trả tiền để làm nó hay không, tôi vẫn sẽ làm, làm đến chết thì thôi. Nếu bạn cũng có thái độ như thế với ý tưởng khởi nghiệp của mình, thì một ngày nào đó tôi xin mời bạn cà phê. 

Tôi từng nhúng bàn chân run rẩy của mình vào làn nước lạnh giá có tên gọi là “tech startup”. Và sau đó đã phải rút vội ngay lại. Tất cả những thứ gọi là tech startup ở nước ta, ngay cả những cái nổi đình nổi đám, được đầu tư hàng triệu triệu đô v.v… đa số là những thứ có thì hay mà chả có thì cũng chả chết thằng Tây nào, thậm chí chỉ tổ tốn tài nguyên mạng. Hoặc là chúng nhạt thật, hoặc là chúng cũng đậm đà ngon lành phết nhưng không biết cách truyền đạt tới người dùng của mình. Dù lý do có là gì đi chăng nữa, thì với tôi chúng là những thứ vô thưởng vô phạt.

– Startup không dành cho mọi người. Nghe thì có hơi hướm phân biệt chủng tộc, nhưng tôi tin có một số kiểu người nhất định để làm startup. Và tuýp người này không chiếm đa số. Họ làm startup vì đơn giản là không thể làm được cái gì khác. Tôi từng làm trong những tập đoàn đa quốc gia lớn, và giờ đây, sau hơn một năm ra làm riêng, chỉ nghĩ đến việc phải quay lại chốn ấy thôi cũng đủ làm tôi lộn mửa. Xin đừng hiểu sai ý tôi. Tôi không có ý đả kích những người làm cho các công ty, tập đoàn lớn. Nhưng não bộ của tôi không được kết nối để làm việc này. Chỉ cần ngửi cái mùi thang máy của toà nhà nơi tôi từng làm việc thôi cũng đủ khiến tôi phát ốm rồi. Do đó cho nên, nếu sau một thời gian làm startup mà bạn cảm thấy không ổn, đừng lấy đó làm mặc cảm và cứ quay lại với công việc được trả lương tháng của mình. Bạn sẽ hạnh phúc hơn, sống vui vẻ hơn, ít lo lắng hơn, cả những người thân của bạn cũng vậy.

Một lời khuyên cuối cùng dành cho các bạn sinh viên muốn làm startup: Không phải là bất khả, nhưng 99,99% là bạn sẽ chết. Hệ thống giáo dục của ta ở tất cả các bậc là vô cùng lạc hậu, và thương trường, cuộc đời thật, chính là những người thầy tốt nhất. Những kinh nghiệm tích luỹ được trong khoảng thời gian đi làm công cho người khác sẽ giúp bạn rất nhiều, và trong một số trường hợp sẽ cứu sống cơ đồ của bạn. Do đó, đừng sốt ruột. Startup là một cuộc chơi đường dài đầy khó khăn và chỉ những con ngựa khoẻ nhất, hay nhất mới về đến đích.
Chúc bạn may mắn!
 
Phụ chú: Một cơ hội tốt để bắt đầu là http://x-incubator.pandora.vn/ Hãy đăng ký và tận dụng tất cả những tài nguyên mà nơi đây cung cấp. Tôi khuyên bạn nên dùng tất 15$ để mua Red Bull, thức uống ưa thích của Tony Hsieh… và tôi. 

Ngành sáng tạo Việt Nam – Nơi những ý tưởng đời đời yên nghỉ – Kỳ 1: Designer.

Image
Thưa bà con cô bác, tôi hành nghề trong lĩnh vực của mình đến nay cũng đã gần 8 năm. Tài năng có hạn nên lẹt đẹt mãi cũng chỉ vừa đủ ăn, chưa vươn đến tầm siêu sao du học quốc tế hoặc đi rao giảng cho người khác về thiết kế được. Nhưng sau ngần ấy năm lăn lóc với nghề, tôi cũng có dịp nhìn thấy vài điều éo le về cái nghề mình đã chọn. Thế nên nhân lúc vừa trải qua mấy tuần lễ cuồng loạn với các thể loại khách hàng, tôi nảy ra ý viết một loạt bài nho nhỏ về những con người làm trong một ngành có cái tên rất kêu là ngành “sáng tạo”.  
 
Đối tượng đầu tiên mà tôi muốn nói đến là anh em designer. Chỗ nào sang thì gọi là “nhà thiết kế”, chỗ nào mì ăn liền thì gọi là “chuyên viên đồ hoạ vi tính”. Có mấy chỗ dùng tiếng Anh khi làm việc thì gọi hội này là Mac Monkeys, tức là mấy con khỉ biết xài máy tính Apple. Họ (một cách không chính thức) là cái đáy của chuỗi thức ăn. Họ là những người làm ra phần lớn những thứ bạn thấy ngoài đường, trên báo, trong khi các quý vị Giám đốc mỹ thuật hay Giám đốc sáng tạo còn bận làm những việc hết sức hệ trọng chẳng hạn như đi họp hoặc đi hút cỏ.
 

Nói chung vì miếng cơm manh áo mà hầu hết anh em làm thiết kế ở ta đều trở thành nô lệ Photoshop hoặc AI cho khách hàng, chả khác nô lệ tình dục là mấy. Đây là một sự thật đau lòng nhưng chắc muôn đời mọi chuyện sẽ vẫn thế vì khách hàng là thượng đế, và một designer hèn nhát sẽ chiều lòng những ý muốn thớ lợ nhất của họ chỉ để nhận tiền để mà tiếp tục sinh tồn. Những designer này đáng thương nhiều hơn là đáng trách. Tôi thông cảm với họ. Tuy nhiên tôi vẫn hy vong một ngày nào đó họ tắt con mẹ nó hết máy tính đi và bảo “Bố đếch làm nữa, bố về vẽ áo thun bán còn hơn!”. Nếu có một ngày như thế thật, tôi sẽ vô cùng sung sướng và chờ xem những vị giám đốc mỹ thuật hay giám đốc sáng tạo kia sẽ làm cái quái gì trên cõi đời ô trọc này.

 
Còn một thể loại designer khác nữa là thể loại chất lừ như củ khoai từ. Các anh xăm trổ rất kinh, đi xe hoặc rất cũ hoặc máy nổ rất to hoặc chỉ đi taxi, quần áo hoặc rách rưới hoặc toàn hàng hiệu. Nói chung là hầm hố.
Thiết kế của các anh trông rất bài bản và chuyên nghiệp, móc ấp bằng chất liệu ba chiều đổ bóng thêm phần thực hư long con bà nó lanh. Phong cách thiết kế thời thượng nhất các anh đều cập nhật đầy đủ, hoặc cũng có khi các anh chỉ có một phong cách duy nhất áp dụng cho tất cả các dự án. Nhưng oái oăm thay 10 mẫu thiết kế thì 9 mẫu anh lấy hình có sẵn trên mạng, về nhà làm vài phát Ctrl + U, Ctrl + T, Ctrl + L là anh nghiễm nhiên thành nhà thiết kế có hạng. Thể loại này ngày càng đông và nguy hiểm. Các bạn hãy cẩn thận, khi gặp những designer như thế này vui lòng không nhắc đến các chữ như sau: “Mac”, “Nhiếp ảnh”, “Retro”, “Chất”, “Phượt”.
 
Tuy nhiên vẫn còn hy vọng cho chúng ta khi một bộ phận designer thà về nhà vẽ áo thun kiếm sống qua ngày còn hơn là ngày ngày dạng chân ra cho khách hàng thoả sức “Em ơi cho logo to lên”, “Em ơi cho ngực mẫu nở thêm tí nữa” v.v… Hay có những designer tài năng và tâm huyết với nghề, ra riêng mở công ty thiết kế làm project cho toàn khách hàng ngon, khách hàng nào không ngon các anh tiễn lên non luôn. Đây là những tiếng nói của hào khí designer bất diệt, tuy còn nhỏ lẻ nhưng vô cùng đáng khích lệ.
 
Bài đầu tiên cho nên xin phép ngừng ở đây. Kỳ sau tôi xin hầu các bạn những câu chuyện tai nghe mắt thấy của tôi về các anh Giám đốc Mỹ thuật – Art Director (Ếch đi dép to).